Cảm Xúc Kìm Nén Được "Lưu Trữ" Ở Đâu Trong Cơ Thể: Mô Hay Nội Tạng?

Cảm Xúc Kìm Nén: Một Hiện Tượng Sinh Lý

Trước hết, cần hiểu rằng khoa học hiện đại không cho rằng cảm xúc được "lưu trữ" theo nghĩa đen như một vật thể trong cơ thể. Thay vào đó, cảm xúc bị kìm nén gây ra những thay đổi sinh lý kéo dài thông qua hệ thần kinh giao cảm, hệ nội tiết, và cơ chế somatization – quá trình mà cảm xúc chuyển hóa thành các triệu chứng thể chất. Những thay đổi này có thể biểu hiện ở cả mô cơ bắp và nội tạng, tạo ra một mối liên hệ chặt chẽ giữa tâm trí và cơ thể.

Hai trường phái chính đã lý giải hiện tượng này: tâm lý học somatic của phương Tây, tập trung vào mô cơ và fascia, và y học cổ truyền Đông phương, nhấn mạnh vào nội tạng. Hãy cùng khám phá từng khía cạnh.

Cảm Xúc Trong Mô Cơ và Fascia: Góc Nhìn Phương Tây

Theo tâm lý học somatic, cảm xúc bị kìm nén thường được lưu trữ dưới dạng căng thẳng trong các mô cơ bắp và fascia – lớp màng liên kết bao quanh cơ, xương, và nội tạng. Một trong những người tiên phong trong lĩnh vực này là Wilhelm Reich, nhà tâm lý học người Áo, người đã phát triển khái niệm "character armor" (lớp giáp cơ bắp). Reich cho rằng khi chúng ta kìm nén cảm xúc, cơ thể tạo ra những vùng căng cứng ở cơ bắp để ngăn chặn dòng chảy năng lượng sống (orgone). Những vùng này được chia thành bảy phân đoạn chính, từ mắt, miệng, cổ, ngực, cơ hoành, bụng, đến vùng chậu. Mỗi phân đoạn liên quan đến một loại cảm xúc cụ thể, như giận dữ ở cơ hoành, buồn bã ở ngực, hay sợ hãi ở bụng.

Ví dụ, khi bạn kìm nén sự tức giận, cơ vai và tay có thể trở nên căng cứng, như thể sẵn sàng để "đánh trả" nhưng bị kìm lại. Tương tự, nỗi buồn bị đè nén có thể khiến ngực bạn cảm thấy nặng nề, khó thở. Reich đã quan sát rằng khi massage hoặc tác động vào các vùng cơ này, bệnh nhân thường trải qua những đợt giải phóng cảm xúc mạnh mẽ, như khóc, run, hay thậm chí hét lên.

Một nhà lý thuyết khác, Peter Levine, người sáng lập phương pháp Somatic Experiencing, bổ sung rằng trauma (chấn thương tâm lý) bị kìm nén tạo ra "năng lượng sống sót bị kẹt" trong hệ thần kinh và cơ bắp. Ông nhận thấy rằng động vật trong tự nhiên thường run rẩy để giải phóng năng lượng này sau khi thoát khỏi nguy hiểm, nhưng con người lại có xu hướng kìm nén phản ứng tự nhiên đó. Kết quả là cơ bắp trở nên căng cứng mãn tính, đặc biệt ở vai, cổ, và hông.

Fascia, lớp màng liên kết, cũng đóng vai trò quan trọng. Fascia chứa nhiều thụ thể cảm giác, giúp chúng ta cảm nhận cơ thể (proprioception) và trạng thái nội tại (interoception). Khi bị stress, fascia có thể co cứng, tạo ra cảm giác như "ký ức cảm xúc" được lưu trữ trong đó. Các liệu pháp như myofascial release (giải phóng mạc cơ) đã được chứng minh giúp giảm căng thẳng và thậm chí giải phóng những cảm xúc bị kìm nén.

Nghiên cứu năm 2014 của Nummenmaa và cộng sự đã củng cố quan điểm này bằng cách lập bản đồ cảm xúc trên cơ thể. Kết quả cho thấy cảm xúc như giận dữ thường kích hoạt vùng vai và tay, trong khi nỗi sợ tập trung ở ngực. Những phát hiện này cho thấy mô cơ và fascia là nơi cảm xúc kìm nén dễ biểu hiện nhất dưới dạng căng cứng hoặc đau mãn tính.

Cảm Xúc Trong Nội Tạng: Góc Nhìn Đông Phương

Trong khi đó, y học cổ truyền Đông phương, đặc biệt là y học Trung Hoa, cho rằng cảm xúc bị kìm nén gây ra sự rối loạn dòng chảy năng lượng (khí) trong cơ thể, dẫn đến tổn thương các nội tạng cụ thể. Theo lý thuyết ngũ hành, mỗi nội tạng liên kết với một cảm xúc chính:

• Gan liên quan đến giận dữ. Kìm nén sự tức giận có thể gây đau đầu, tăng huyết áp, hoặc rối loạn chức năng gan.

• Tim liên quan đến niềm vui quá mức. Khi bị kìm nén hoặc mất cân bằng, nó dẫn đến mất ngủ, tim đập nhanh.

• Tỳ (lá lách) gắn với lo lắng. Lo âu kéo dài có thể gây mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa.

• Phổi liên kết với nỗi buồn. Buồn bã kìm nén có thể gây khó thở hoặc bệnh hô hấp.

• Thận liên quan đến sợ hãi. Sợ hãi mãn tính có thể làm suy yếu chức năng thận, dẫn đến tiểu không tự chủ hoặc mệt mỏi.

Quan điểm này đã được y học cổ truyền ghi nhận qua hàng nghìn năm quan sát lâm sàng. Các nghiên cứu hiện đại về psychosomatic medicine (y học tâm thể) cũng ủng hộ một phần, cho thấy giận dữ kéo dài làm tăng cortisol, gây hại cho gan, hoặc lo âu mãn tính ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa. Bản đồ cảm xúc của Nummenmaa cũng chỉ ra rằng những cảm xúc như ghê tởm thường tập trung ở vùng bụng, nơi chứa các nội tạng như dạ dày và ruột, trong khi nỗi sợ và lo âu xuất hiện ở ngực và vùng bụng dưới.

So Sánh và Kết Hợp Hai Quan Điểm

Cả hai trường phái đều có giá trị và bổ trợ lẫn nhau. Tâm lý học somatic nhấn mạnh rằng cảm xúc bị kìm nén, đặc biệt là trauma cấp tính, thường biểu hiện ngay lập tức qua căng thẳng cơ bắp và fascia, tạo ra "lớp giáp" vật lý. Trong khi đó, y học cổ truyền tập trung vào những ảnh hưởng mãn tính, khi cảm xúc kìm nén lâu dài gây tổn hại chức năng nội tạng, dẫn đến các bệnh lý như đau dạ dày, cao huyết áp, hay suy nhược.

Một nghiên cứu năm 2021 về mối liên hệ tâm-trí-cơ thể đã khẳng định rằng cả hai cơ chế này đều tồn tại. Cảm xúc có thể kích hoạt cả hệ thần kinh (ảnh hưởng đến cơ bắp) và hệ nội tiết (ảnh hưởng đến nội tạng), tạo ra một vòng phản hồi phức tạp. Ví dụ, một người kìm nén nỗi sợ có thể cảm thấy căng cơ ở ngực (phản ứng somatic) và đồng thời gặp vấn đề về thận (theo Đông y).